Zamek Czocha

Malowniczo położony na wysokim cyplu skalnym, w zakolu utworzonego na Kwisie jeziora Leśniańskiego, zamek Czocha jest budowlą niezwykłą, romantyczną projekcją śląskiego gotyku i renesansu stworzoną ręką jednego człowieka. Był nim profesor Bodo Ebhardt (1865-1945), znany niemiecki konserwator i architekt. Jego miłość do starych zamków, jaką przejawiał już od najmłodszych lat, zaowocowała założeniem w 1889 roku Związku Zamków Niemieckich (Deutsche Burgenvereinigung). Jego działalność zyskała mu przychylność cesarza Wilhelma II. Dzięki koneksjom i sławie odrestaurował wiele zamków, między innymi położone na Śląsku: Grodziec, Grodno w Zagórzu Śląskim, Toszek na Górnym Śląsku oraz Bytów na Pomorzu. Prace na zamku Czocha przeprowadził w latach 1909-1912 w iście filmowym stylu. Tam gdzie zamierzał wybudować element architektoniczny, stawiał makietę naturalnej wielkości, aby sprawdzić, jak się prezentuje. Pomimo iż w swych pracach kierował się zachowaną ikonografią zamku (z 1703), to jednak w rzeczywistości bardziej kreował niż odtwarzał, zdając się bardziej na swoją intuicję i poczucie estetyki niż na sztywne wymogi rekonstrukcyjne. Dzięki temu udało mu się stworzyć dzieło niezwykłe, bajkową fortecę, stanowiącą pewnego rodzaju żywą scenografię filmową. Kreację restauratorską Ebhardta docenili zresztą sami filmowcy realizując tu takie filmy, jak „Gdzie jest generał”, „Wiedźmin” czy „Tajemnica twierdzy szyfrów”.

Pierwotny, gotycki zamek został wzniesiony na pograniczu śląsko-łużyckim w latach 1241-1247 przez króla czeskiego Wacława I. W 1253 roku został przekazany biskupowi miśnieńskiemu von Weisenow. W 1319 roku jako posag wraz z okolicznymi ziemiami został włączony do księstwa Henryka I Jaworskiego. Po jego śmierci w 1346 roku przejął go, wraz z całym księstwem, Bolko II Mały, książę świdnicko-jaworski. Po śmierci księżnej Agnieszki, wdowy po Bolku, wrócił do Królestwa Czeskiego na mocy układu o przeżycie zawartego z cesarzem i królem czeskim Karolem IV Luksemburgiem. Była to twierdza składająca się z wieży mieszkalnej oraz donżonu otoczonych pierścieniem murów obronnych. Fortyfikacje zamkowe zostały znacznie rozbudowane około 1540 roku, kiedy to umocniono między innymi podzamcze, tworząc zewnętrzne basteje. W połowie XVI wieku zamek, będący wówczas własnością Johanna von Nostitza, przeszedł gruntowną przebudowę w duchu renesansu. W latach 40. XVII wieku dokonano modernizacji zespołu oraz założono duży ogród. W 1793 roku zamek uległ katastrofalnemu pożarowi. Pomimo iż odbudowano go do 1798 roku, nie odzyskał dawnej świetności, którą przywróciła mu dopiero ręka Bodo Ebhardta. Architekt działał na zlecenie nowego właściciela zamku, pochodzącego z Drezna Ernsta von Gutschowa, właściciela fabryki cygar, który nabywając w 1909 roku Czochę pragnął połączyć jej funkcję reprezentacyjną z luksusowym pensjonatem. W czasie II wojny światowej na zamku mieściła się szkoła szyfrantów Abwehry.

Zamek, jedynie splądrowany w 1945 roku przez Rosjan i rodzimych szabrowników, został zaadaptowany na wojskowy ośrodek wypoczynkowy, obecnie jest ogólnie dostępny. Prowadzi do niego kamienny most przerzucony nad suchą fosą. Główne wejście zdobi renesansowy portal prowadzący do paradnej sieni, w której znajduje się marmurowy kominek. W bryle zamku dominuje masywna, cylindryczna wieża zwieńczona podwójnym kopulastym hełmem, dawny średniowieczny donżon. Jedną z najbardziej reprezentacyjnych komnat zamkowych jest dwukondygnacyjna Wielka Sala o neomanierystycznym wystroju, nakryta belkowanym stropem. Znajduje się ona w budynku pałacowym wzniesionym w 1557 roku na planie litery L, krytym dachami o szachulcowych szczytach. Od północy przylega do niego dawna wieża mieszkalna wzniesiona rzucie prostokąta, której najbardziej okazałą komnatą jest znajdująca się na drugiej kondygnacji Sala Rycerska, posiadająca sklepienie krzyżowe wsparte na dwóch centralnie ustawionych kamiennych filarach.