Zabytki i atrakcje Jeleniej Góry

Sercem jeleniogórskiej starówki pozostaje od wieków rynek, jeden z nielicznych na Dolnym Śląsku z zachowaną oryginalną zabudową pierzei. Autentyczność barokowych kamienic z podcieniami jest jednak dyskusyjna, gdyż są one w dużej mierze rezultatem przeprowadzonej po 1965 roku rekonstrukcji, która doprowadziła do skrócenia ich długości. O wiele mniej szczęścia miała pozostała część zabudowy Starego Miasta, która według tego samego planu w dużym stopniu została rozebrana. Stojące na rynku kamienice, powstałe po wielkim pożarze miasta w 1634 roku, pierwotnie posiadały elewacje o bogatym, barokowym wystroju, uproszczonym podczas dokonanej rekonstrukcji.

Po środku rynku znajduje się barokowy ratusz, wzniesiony w latach 1744-1747 na miejscu wcześniejszej budowli pochodzącej z XVI wieku. Jego obecny wystrój wnętrz pochodzi z przeprowadzonej w 1924 roku modernizacji. Wyrastająca pośrodku budowli wieża, zwieńczona oktagonalnym hełmem, stanowi architektoniczną dominantę rynku. Od zachodu do ratusza przylegały pierwotnie kramy zwane ?siedem domów?, które zostały w 1968 roku gruntownie przebudowane. Przed ratuszem stoi kamienna studnia Neptuna, wzniesiona w 1727 roku. Na północny wschód od rynku, przy ulicy Bocznej, wznosi się kościół parafialny pw św Erazma i Pankracego, powstały w swym obecnym kształcie w dwóch etapach. W latach 1380-1400 wybudowano prezbiterium oraz mury obwodowe korpusu, w pierwszej tercji XV wieku nawę środkową oraz sklepienia. W latach 1524- 1629 świątynia spełniała funkcję zboru luterańskiego. W 1549 roku pożar zniszczył wieżę kościoła; obudowaną i podwyższoną w 1552. Za sprawą sprowadzonych do Jeleniej Góry jezuitów kościół w 1662 roku przeszedł gruntowny remont. W pierwszej połowie XVIII wieku została przeprowadzona barokizacja wnętrza. Jest to świątynia gotycka, posiadająca trójnawowy, bazylikowy korpus nawowy zbliżony do kwadratu oraz zamknięte wielobocznie prezbiterium. Od południa do korpusu przylegają dwie kaplice boczne, natomiast od zachodu kwadratowa wieża zwieńczona barokowym hełmem. Wysoka nawa główna oraz prezbiterium posiada sklepienie sieciowe o krótkich służkach zakończonych wspornikami w kształcie masek, w przeciwieństwie do niskich naw bocznych, sklepionych krzyżowo- żebrowo. Z barokowego wyposażenia kościoła wyróżnia się renesansowa ambona wzniesiona w 1591 roku, której kosz, udekorowany rzeźbami czterech ewangelistów oraz scenami z życia Jonasza i Elizeusza, wsparty jest na słupie z herbami cesarza Rudolfa II Habsburga oraz miasta Jelenia Góra. Baldachim ambony pochodzi z pierwszej połowy XVIII wieku i jest zwieńczony grupą Tronu Łaski. Równie interesująco prezentują się zachowane w nawie południowej stalle, ufundowane w 1567 roku przez Alberta Kindlera, posiadające intarsjowane herby na zapleckach. Na zewnętrznych ścianach świątyni zachowały się liczne epitafia i nagrobki jeleniogórskich mieszczan pochodzące z końca XVI i drugiej połowy XVIII wieku. Przed kościołem znajduje się kolumna Najświętszej Maryi Panny wzniesiona w 1712 roku oraz rzeźba św. Jana Nepomucena z 1709 stojąca pierwotnie przy moście na Młynówce.

Na północny zachód od rynku, idąc ulicą Jasną, zobaczymy zachowaną bramną wieżę Zamkową, wzniesioną w XV stuleciu, stanowiącą część dawnego pierścienia murów miejskich, rozebranego w większości w latach 1832-1839. W ich pobliżu zachowała się także baszta Grodzka pochodząca z tego samego okresu. Z dawnych miejskich fortyfikacji najciekawiej prezentuje się, położona w ciągu ulicy Konopnickiej, cylindryczna wieża dawnej bramy Wojanowskiej pochodząca z XVI wieku, zwieńczona gankiem strażniczym. Sama brama Wojanowska w swej późnobarokowej formie, pochodzącej z 1763 roku, została ponownie ustawiona na swoim dawnym miejscu w 1998. Umieszczone na boniowanych filarach kartusze z orłami pruskimi i śląskimi oraz herbem miasta zostały, po rozbiórce bramy dokonanej w 1867 roku, ustawione przed koszarami regimentu grenadierów. Rekonstrukcja bramy na jeleniogórskiej starówce wydaje się być pomysłem niezwykle trafionym. Zachowana dawna basteja bramy Wojanowskiej została w 1515 roku zaadaptowana na kaplicę pw św. Anny i do 1650 roku pozostawała w rękach ewangelików Przekazana następnie jezuitom, w latach 1709-1715 przeszła gruntowną przebudowę, z której to czasu pochodzi zachowane do dnia dzisiejszego barokowe wyposażenie świątyni. Kontynuując spacer w kierunku wschodnim, dotrzemy do skromnej cerkwi św. Piotra i Pawła, pierwotnie kościoła katolickiego pw Najświętszej Maryi Panny. Położona poza murami miejskimi, na Przedmieściu Wojanowskim, świątynia w swej obecnej formie została wzniesiona w latach 1737-1738 na miejscu piętnastowiecznej budowli zniszczonej przez pożar w 1634 roku. W 1925 kościół został wyłączony z kultu i przejęty przez miasto z przeznaczeniem na galerię, od 1952 roku użytkowany jako cerkiew. Jest to świątynia jednonawowa z trójbocznie zamkniętym, niewydzielonym prezbiterium. Warto wejść do jej wnętrza, aby zobaczyć interesującą polichromię autorstwa Jerzego Nowosielskiego i Adama Stalony- Dobrzańskiego. Na północnej elewacji świątyni zachowały się dwa krzyże pokutne.

Kontynuując spacer ulicą 1 Maja, w krótkim czasie dojdziemy do najcenniejszego zabytku miasta. Jest nim wspaniały kościół parafialny pw Krzyża Świętego, wzniesiony jako ewangelicki kościół Łaski poza murami miejskimi w latach 1709-1718 na mocy zawartego w 1707 roku układu w Altranstadt, który pozwolił protestantom odzyskać 104 kościoły a także zezwalał na budowę sześciu nowych: w Jeleniej Górze, Kożuchowie, Żaganiu, Kamiennej Górze, Miliczu i Cieszynie. Z tej grupy najcenniejszym obiektem, zachowanym do dnia dzisiejszego, jest bez wątpienia świątynia jeleniogórska, architektonicznie wzorowana na kościele św. Katarzyny w Sztokholmie. Jest to barokowa budowla wzniesiona na rzucie krzyża greckiego ze wschodnim ramieniem przedłużonym o kwadratowe przęsło mieszczące ołtarz.

Po zwiedzeniu świątyni, warto pospacerować po rozległym niegdysiejszym cmentarzu, zniszczonym po 1945 roku, przy którego murze zachowało się 19 wspaniałych kaplic grobowych jeleniogórskich patrycjuszy, wzniesionych w latach 1716- 1770, o rozbudowanej formie architektonicznej i bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Symbolem metropolitarnej Jeleniej Góry przełomu XIX i XX wieku jest bez wątpienia okazały gmach Teatru Miejskiego im. Cypriana Kamila Norwida, zbudowany w stylu secesji w latach 1903-1904 według planów Alfreda Daehmela.

Równie interesująco prezentuje się gmach Muzeum Karkonoskiego, wzniesiony w latach 1912- 1914. Jest to budowla posiadająca prostokątny budynek główny, do którego, od strony ogrodu, przylegają dwa skrzydła. Pierwsze – drewniana chata karkonoska – zawiera ekspozycję etnograficzną. Drugie jest stylizacyjnie renesansową kamienicą mieszczańską wzorowaną na jeleniogórskich.